Jean Racine'in Phaedre'siyle Duyguları Anlamlandırmak

Hiç birine duyduğun şeyin, aslında o kişiye yönelmiş gibi görünmesine rağmen başka bir yerden geldiğini hissettiğin oldu mu? Mesela biriyle konuşurken, onun söylediği küçük bir şeyin sende beklenmedik bir yoğunluk yaratması gibi… O kişi aynı kalır ama senin içindeki tepki ölçüsüzce büyür. Ya da birine karşı duyduğun yakınlığın, o kişiyle geçirdiğin zamandan çok, onun sende uyandırdığı bir hatıraya, bir eksikliğe ya da adını koyamadığın bir gerilime bağlı olduğunu fark ettiğin anlar… Böyle anlarda insan, hissettiği şeyin yönüyle kaynağının aynı olmadığını sezer. Sanki duygu, karşısındaki kişiye değil de onun üzerinden başka bir şeye bağlanıyordur.

Jean Racine'in Phaedre oyununda bu boşluklar, karakterler arasındaki aşk ilişkilerinin görünmeyen zeminini oluşturur. Phaedra’nın Hippolytos’a duyduğu tutku, ilk bakışta yasak bir aşkın trajedisi gibi okunabilir; ancak oyunun daha incelikli yerinde bu duygunun “kime ait olduğu” sorusu giderek bulanıklaşır. Phaedra’nın Hippolytos’a yönelen tutkusu yalnızca yasak olduğu için değil, karşılıksız ve erişilemez olduğu için yoğunlaşır. Hippolytos’un mesafesi, onun duygusunu sınırlandırmak yerine genişletir; çünkü bu mesafe, Phaedra’nın kendi içinde kurduğu anlamı besler. Phaedra, duygusunu bastırmaya, adlandırmaya, itiraf etmeye çalıştıkça, onu yalnızca yaşanan bir deneyim olmaktan çıkarıp sürekli kendine geri dönen bir şeye dönüştürür. Hippolytos bu ilişkinin merkezinde gibi görünse de, aslında duygunun yükünü taşımakla yetinir; onun kaynağını belirleyen, Phaedra’nın kendi içindeki çözülmemiş gerilimlerdir. Öte yandan Hippolytos’un Aricie’ye yönelen sevgisi de bu bağlamda yalın bir karşılık oluşturmaz; o da kendi içinde bir kaçış, bir konumlanma biçimi olarak belirir. Böylece oyundaki ilişkiler, karşılıklı bir bağ kurmaktan çok, karakterlerin kendi içlerinde dolaşan duyguların dışarıya tutunma biçimlerine dönüşür. Karakterler birbirlerine yaklaşmaya çalıştıkça, aralarındaki gerçek temas sürekli ertelenir. Konuşmalar vardır ama tamamlanmaz; itiraflar gelir ama geç kalır ya da yanlış yere ulaşır. Böylece oyunda aşk, iki kişi arasında kurulan bir bağ olmaktan çok, arada kalan boşlukların içinde büyüyen bir harekete dönüşür.

Belki de mesele yalnızca birine yönelmek değildir; o yönelimin nerede karşılıksız kaldığıdır. Çünkü bazı duygular, tamamlandıklarında değil, tamamlanamadıkları sürece var olurlar. Belki de mesele yalnızca birine yönelmek değildir; o yönelimin nerede karşılıksız kaldığıdır. Çünkü bazı duygular, tamamlandıklarında değil, tamamlanamadıkları sürece var olurlar. Ve insan bazen bir başkasına yaklaşmaya çalışırken, aslında o kişiye değil, arada kalan o küçük mesafeye bağlanır. Birinin bakışında küçük bir duraksama, yarım kalmış bir cümle, ertelenmiş bir cevap… Bunlar bazen doğrudan söylenenlerden daha etkili olur. İnsan, karşısındakini değil, onun bıraktığı boşlukları doldurmaya başlar.